Przed państwem pan Pan

Jak mają się do siebie grzecznościowy „pan” i „Pan” – grecki bóg pasterzy, lasów i pól? Czy wywodzą się z tego samego źródła? Aby rozstrzygnąć tę wątpliwość, należy sięgnąć do etymologii obu słów.

Okazuje się, że choć brzmią tak samo – pochodzenie mają zupełnie inne. Pan, oznaczający greckiego bożka – pisany zawsze dużą literą, jest nazwą własną, która dała podstawę do powstania innego greckiego słowa: panikos (paniczny). Bóg Pan miał dość szkaradny wygląd: ludzki tułów i kozie nogi, uszy i rogi. Rzymianie nazwali go w swojej mitologii faunem. Pan lubił straszyć ludzi, stąd właśnie wzięło się określenie panikos – wywoływać strach, przerażenie, popłoch = siać panikę.

Natomiast słowo pan, oznaczające grzecznościowe określenie osoby płci męskiej (pan Kowalski, wielmożny pan), przywędrowało do polszczyzny z języka Awarów, plemienia turecko-tatarskiego. Pierwotnie brzmiało żupan i oznaczało urzędnika z upoważnienia chana tureckiego pobierającego podatki (daniny). Poprzez skracanie słowo ewoluowało do żpan, szpan, chpan – by osiągnąć formę pan, w XVI wieku stosowaną już powszechnie (np. przez Jana Kochanowskiego, także w odniesieniu do Boga – Pan Bóg).

Ciekawe, że słowo żupan, oznaczające element stroju szlacheckiego, nie ma nic wspólnego z owym tureckim żupanem, z którego powstał pan. Otóż w tym znaczeniu słowo żupan przywędrowało z Włoch, gdzie giuppone oznaczało po prostu żakiet, kamizelka.

Zawiłe są losy niektórych słów naszym języku!

Na podstawie: Jan Miodek Jaka jesteś, polszczyzno? (Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1996)